Nipah: Giải mã nỗi lo hậu COVID-19 và con đường thích nghi

March 24, 2026

•2 min read

Virus Nipah Phòng chống dịch bệnh Y tế công cộng Việt Nam Kinh nghiệm từ COVID-19

Nipah: Liệu có là đại dịch tiếp theo? Bài viết mổ xẻ nỗi lo từ COVID-19, phân tích nguy cơ Nipah và vạch ra chiến lược thích nghi thông minh cho Việt Nam.

Nghiên cứu virus Nipah trên dơi trong phòng thí nghiệm để hiểu rõ nguồn gốc và nguy cơ

Nỗi lo âm ỉ: Từ COVID-19 đến cái bóng Nipah

Đại dịch COVID-19 đã để lại những vết hằn sâu trong tâm lý cộng đồng, phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng của hệ thống y tế toàn cầu và gieo mầm nỗi lo về các mối đe dọa virus mới. Trong bối cảnh hậu COVID-19, khi thế giới vẫn đang vật lộn với những di chứng, cái tên Nipah lại nổi lên như một bóng ma tiềm ẩn, gợi nhớ những ngày đầu hoang mang về một mầm bệnh chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu. Virus Nipah, được WHO phát hiện lần đầu năm 1999 tại Malaysia, là một bệnh truyền nhiễm nhóm A có khả năng lây từ động vật sang người, chủ yếu từ dơi ăn quả. Với tỷ lệ tử vong cao, dao động từ 40-75% trong các trường hợp nhập viện, và thời gian ủ bệnh trung bình từ 4-14 ngày, Nipah thực sự là một mối quan ngại. Sự xuất hiện các ca nhiễm tại bang Tây Bengal, Ấn Độ, vào cuối năm 2025 và đầu năm 2026, cùng việc Trung Quốc đưa Nipah vào danh sách bệnh truyền nhiễm cần giám sát, càng làm tăng thêm sự cảnh giác. Những trải nghiệm từ COVID-19 buộc chúng ta phải nhìn nhận mọi nguy cơ mới với thái độ nghiêm túc hơn, không hoảng loạn nhưng cũng không chủ quan.

Nipah không mới: Hiểu đúng về nguy cơ thực sự

Mặc dù gây lo ngại, virus Nipah không phải là một mối đe dọa hoàn toàn mới. Lịch sử của nó bắt đầu từ đợt bùng phát năm 1998-1999 tại Malaysia và Singapore, khiến 105 người tử vong. Kể từ đó, các ổ dịch lẻ tẻ vẫn tiếp tục xuất hiện tại Bangladesh và bang Kerala (Ấn Độ). Điều quan trọng là phải hiểu đúng về nguy cơ thực sự của Nipah để tránh hoang mang không cần thiết. Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, virus này đã xuất hiện từ lâu, là tác nhân gây viêm não nhưng đường lây truyền không đơn giản và khả năng lây lan rộng rãi từ người sang người rất thấp. Nguồn lây chủ yếu liên quan đến tiếp xúc với dơi ăn quả, lợn bị nhiễm bệnh, hoặc thực phẩm bị ô nhiễm bởi chất thải của dơi. Lây truyền từ người sang người có thể xảy ra khi tiếp xúc gần với dịch tiết của bệnh nhân, tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm trong bệnh viện nếu kiểm soát nhiễm khuẩn không tốt, như ông Feng Zijian, nguyên Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc, đã lưu ý. Các triệu chứng khi nhiễm virus bao gồm sốt, đau đầu, buồn ngủ, lú lẫn và hôn mê, chủ yếu tấn công phổi và não.

Khu vực cách ly và nhân viên y tế trong trang phục bảo hộ, minh họa các biện pháp kiểm soát dịch bệnh Nipah

Những bài học từ điểm nóng dịch tễ toàn cầu

Kinh nghiệm từ các đợt bùng phát Nipah trên thế giới đã cung cấp những bài học vô giá. Đợt dịch đầu tiên tại Malaysia cho thấy tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm để tránh nhầm lẫn và triển khai kịp thời các biện pháp kiểm soát. Ấn Độ, đặc biệt là bang Kerala, đã nhiều lần đối phó thành công với Nipah từ năm 2018 đến nay nhờ truy vết nhanh, cách ly nghiêm ngặt và hệ thống y tế phản ứng kịp thời. Điều này chứng minh rằng dù virus có tỷ lệ tử vong cao, khả năng lây truyền của nó vẫn khá hạn chế nếu được kiểm soát tốt. Các chuyên gia như Zhuang Shilihe tại Quảng Châu cũng đánh giá mức độ gây bệnh của Nipah rất cao nhưng khả năng lây lan vẫn giới hạn. Các quốc gia như Hàn Quốc đã xếp Nipah vào nhóm bệnh truyền nhiễm cấp một, yêu cầu báo cáo và cách ly ngay lập tức, thể hiện sự nghiêm túc trong phòng chống. Những bài học này nhấn mạnh sự cần thiết của việc phát hiện sớm, giám sát cộng đồng, kiểm soát nhiễm khuẩn chặt chẽ trong bệnh viện và sự tuân thủ các hướng dẫn y tế của người dân để bảo vệ bản thân và cộng đồng.

Giám sát thân nhiệt tại sân bay, một phần trong chiến lược phòng chống dịch bệnh của Việt Nam

Việt Nam và chiến lược phòng bị: Khác biệt và thách thức

Việt Nam, với những bài học đắt giá từ đại dịch COVID-19, đang thể hiện một chiến lược phòng bị chủ động và mạnh mẽ trước nguy cơ Nipah. Tính đến ngày 26/1/2026, Việt Nam chưa ghi nhận bất kỳ trường hợp mắc bệnh do virus Nipah nào. Bộ Y tế đã chỉ đạo các địa phương tăng cường giám sát dịch bệnh tại cửa khẩu, cơ sở y tế và cộng đồng, sẵn sàng các phương án ứng phó, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các quốc gia khác. Sở Y tế TP Hồ Chí Minh cũng đã họp khẩn với các chuyên gia để đánh giá tình hình, rà soát năng lực và xây dựng phương án phòng chống. Các cơ sở khám chữa bệnh được yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt biện pháp phòng hộ cá nhân, tăng cường kiểm soát nhiễm khuẩn và không bỏ sót các trường hợp viêm não cấp chưa rõ nguyên nhân. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn, bao gồm việc duy trì đầu tư bền vững cho hệ thống y tế công cộng, nâng cao năng lực chẩn đoán và điều trị, cũng như đảm bảo sự phối hợp nhịp nhàng giữa các cấp để ứng phó hiệu quả nhất.