Sáp nhập đơn vị hành chính: Phép cộng địa lý hay phép nhân giá trị?

Lời hứa trên bản đồ: Hơn cả tinh gọn bộ máy

The discourse around sáp nhập đơn vị hành chính thường khởi điểm từ mục tiêu tinh gọn bộ máy và tiết kiệm ngân sách. Tuy nhiên, nhìn sâu hơn, đây không chỉ là một phép tính giản đơn về số lượng đầu mối hay chi phí hành chính. Các chuyên gia đã chỉ ra rằng, chủ trương này ẩn chứa một tầm nhìn chiến lược vĩ mô hơn: tái cấu trúc không gian phát triển, khơi thông nguồn lực tiềm năng và nâng cao năng lực quản trị thực chất. Việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền hai cấp từ ngày 1/7/2025 là minh chứng rõ rệt cho quyết tâm này, mở ra cơ hội để tối ưu hóa quy hoạch vùng, tăng cường liên kết và nâng cao sức cạnh tranh của từng địa phương. Mục tiêu không chỉ là một bộ máy gọn nhẹ hơn, mà là một hệ thống vận hành hiệu quả hơn, kiến tạo giá trị bền vững cho xã hội và người dân.

Mặc dù hứa hẹn nhiều tiềm năng, quá trình sáp nhập đơn vị hành chính không phải là một phép cộng địa lý đơn thuần. Việc mở rộng quy mô dân số, diện tích hay thị trường chỉ là tiền đề, không đảm bảo tự động tạo ra những không gian phát triển có sức cạnh tranh cao hơn. Lịch sử cải cách hành chính đã cho thấy, nếu chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh địa giới mà thiếu đi sự tích hợp đồng bộ về quy hoạch, hạ tầng, cơ chế điều hành và lợi ích phát triển, chúng ta có thể đối mặt với nguy cơ sáp nhập về mặt hành chính nhưng lại chia cắt về kinh tế. Điều này không chỉ làm gia tăng chênh lệch nội vùng, gây áp lực lên tài nguyên và môi trường, mà còn tạo ra những xáo trộn đáng kể trong đời sống và tâm lý của đội ngũ cán bộ, công chức. Thách thức thực sự nằm ở việc làm sao để phép cộng địa lý này không trở thành gánh nặng mà thực sự là nền tảng cho sự phát triển.

Để biến những thách thức thành cơ hội, bài toán trọng tâm sau sáp nhập chính là chuyển hóa quy mô hành chính lớn hơn thành năng lực phát triển thực chất và khả năng kiến tạo giá trị bền vững. Điều này đòi hỏi một sự thay đổi sâu rộng, vượt ra ngoài việc đơn thuần gộp các địa bàn lại với nhau. Cần tái cấu trúc không gian phát triển một cách chiến lược, đổi mới phương thức quản trị địa phương để hình thành nên các cực tăng trưởng, hành lang kinh tế và chuỗi liên kết ngành mới, có khả năng thu hút đầu tư và phát huy lợi thế so sánh. Việc quy hoạch đồng bộ hạ tầng giao thông, logistics, đô thị và nông nghiệp trên một không gian rộng lớn hơn sẽ hạn chế đầu tư phân tán, trùng lặp, đồng thời tạo điều kiện xây dựng các hệ sinh thái công nghiệp-đô thị tích hợp. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh, quy mô lớn hơn không tự động đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn; nó cần được dẫn dắt bởi một tư duy quản trị linh hoạt và tầm nhìn phát triển rõ ràng.

Con đường kiến tạo giá trị từ sáp nhập đơn vị hành chính sẽ không thể thành công nếu thiếu đi hai yếu tố cốt lõi: thể chế đồng bộ và sự đồng thuận của lòng dân. Một thể chế vững chắc cần được xây dựng trên nền tảng phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền giữa các cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Đây là tiền đề để bộ máy mới vận hành thông suốt, hiệu lực và hiệu quả. Đồng thời, mọi quyết sách phải đảm bảo phù hợp với yếu tố lịch sử, truyền thống, văn hóa địa phương và đặc biệt là tôn trọng ý kiến của đa số cử tri. Mô hình tổ chức chỉ thực sự có sức sống khi người dân cảm nhận được sự thuận lợi hơn trong tiếp cận dịch vụ công, quyền và lợi ích chính đáng được đảm bảo tốt hơn, từ đó củng cố niềm tin vào chính quyền. Sự tham gia tích cực và đồng thuận của nhân dân chính là "chất keo" gắn kết, biến những thay đổi trên bản đồ thành sức mạnh thực tiễn.

Cuối cùng, thước đo thành công của việc sáp nhập đơn vị hành chính không thể chỉ dừng lại ở những con số khô khan như giảm được bao nhiêu đầu mối, tầng nấc hay chi phí hành chính. Đó chỉ là những chỉ dấu ban đầu. Giá trị thực sự của công cuộc này phải được đánh giá bằng những chuyển biến định tính và bền vững hơn: bộ máy hành chính mới có vận hành thông suốt hơn không, chất lượng dịch vụ công có tốt hơn không, nguồn lực có được khơi thông và phân bổ hiệu quả hơn không, các liên kết nội vùng và liên vùng có thực chất hơn không, và quan trọng nhất là chất lượng sống của người dân có được nâng lên một cách bền vững hay không. Sáp nhập không phải là mục đích, mà là phương tiện để tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao năng lực quản trị và tạo dựng một không gian sống hài hòa hơn giữa kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng và an ninh. Chỉ khi đạt được những giá trị cốt lõi này, chúng ta mới có thể khẳng định rằng "phép cộng địa lý" đã thực sự trở thành "phép nhân giá trị".