Tạm Ứng Ngân Sách: Cuộc Sát Hạch Niềm Tin Và Sức Khỏe Tài Khóa

Bản chất của "tạm ứng" ngân sách: Phao cứu sinh hay rủi ro tiềm ẩn?

Trong bối cảnh nền kinh tế đối mặt với nhiều biến động, cơ chế

tạm ứng ngân sách nhà nước nổi lên như một công cụ tài chính không thể thiếu, đóng vai trò như một "phao cứu sinh" giúp các đơn vị chủ động chi tiêu khi chưa đủ điều kiện thanh toán trực tiếp từ Kho bạc Nhà nước. Đặc biệt, đối với các quỹ mang tính ổn định thị trường như Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, việc tạm ứng ngân sách là cần thiết để kịp thời kiềm hãm đà tăng giá, đảm bảo nguồn cung và sự ổn định cho nền kinh tế. Các quy định pháp luật hiện hành đã cụ thể hóa quy trình này, từ việc xác định số tiền tạm ứng ban đầu dựa trên sản lượng tiêu thụ trong 7 ngày liền kề, đến các lần tạm ứng định kỳ hoặc đột xuất căn cứ vào số dư quỹ và mức chi đã duyệt. Tuy nhiên, đằng sau vai trò cấp thiết ấy là một "con dao hai lưỡi" tiềm ẩn nhiều rủi ro. Thực tế đã chỉ ra rằng, tính đến tháng 1/2024, có đến 7.454 tỷ đồng tạm ứng từ ngân sách nhà nước đã quá hạn, gây suy giảm nghiêm trọng hiệu quả sử dụng vốn công. Đây là một con số đáng báo động, đặt ra câu hỏi lớn về khả năng kiểm soát và thu hồi, biến cơ chế tạm ứng từ phao cứu sinh thành gánh nặng tài khóa nếu không được quản lý chặt chẽ.

Thông tư 19 và cam kết minh bạch: Lời hứa trên giấy và thực tế vận hành

Nhằm khắc phục những lỗ hổng và tăng cường tính minh bạch, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư số 19/2026/TT-BCT, quy định chi tiết về quy trình tạm ứng, trích lập và hoàn trả Quỹ Bình ổn giá xăng dầu từ ngân sách nhà nước. Thông tư này được kỳ vọng sẽ là lời hứa vững chắc về một cơ chế tài chính công khai, rõ ràng hơn. Theo đó, quy trình tạm ứng được mô tả cụ thể, từ việc thương nhân phải giải trình rõ nguyên nhân nếu đề nghị vượt mức, đến việc trích lập quỹ phải hoàn thành trong vòng 5 ngày làm việc sau mỗi kỳ điều hành. Đặc biệt, để đảm bảo minh bạch, Thông tư yêu cầu các thương nhân mở tài khoản riêng tại ngân hàng thương mại, tài khoản này sẽ bị phong tỏa và chỉ được sử dụng cho các mục đích đã định. Thậm chí, việc hoàn trả ngân sách còn được ràng buộc bởi kết quả kiểm toán độc lập, với thời hạn 90 ngày để hoàn thành kiểm toán và 5 ngày để nộp số dư quỹ. Những quy định này thể hiện nỗ lực đáng kể của Việt Nam trong việc cải thiện quản trị ngân sách, vốn đã được ghi nhận qua việc tăng 14 bậc xếp hạng về công khai ngân sách vào năm 2019. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở việc xây dựng quy định trên giấy, mà là khả năng biến những cam kết minh bạch này thành hiện thực trong thực tế vận hành, nơi những chi tiết nhỏ có thể tạo ra khác biệt lớn giữa kỳ vọng và kết quả.

000 tỷ đồng và bài toán giải trình: Ai kiểm soát, ai chịu trách nhiệm?

Với quyết định bổ sung 8.000 tỷ đồng từ nguồn tăng thu ngân sách trung ương năm 2025 để tạm ứng cho Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, Chính phủ đã thể hiện sự kiên quyết trong việc ổn định thị trường. Tuy nhiên, con số khổng lồ này ngay lập tức đặt ra một bài toán hóc búa về trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát. Ai sẽ là người chịu trách nhiệm cuối cùng nếu số tiền này không được sử dụng hiệu quả hoặc không thể hoàn trả đúng hạn? Thông tư 19 đã cố gắng phân định rõ ràng vai trò: Bộ Công Thương chịu trách nhiệm chính trong việc xây dựng phương án, điều hành mức chi và thu hồi nguồn vốn về ngân sách. Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước được giao nhiệm vụ tổ chức thực hiện, theo dõi, công bố số liệu và kiểm tra, giám sát hoạt động của thương nhân. Đồng thời, các thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu cũng phải thực hiện nghiêm túc việc trích lập, chi sử dụng và hoàn trả Quỹ, chịu trách nhiệm về tính chính xác của số liệu. Chế tài xử lý cũng được quy định rõ cho các hành vi vi phạm. Mặc dù vậy, việc thu hồi khoản tạm ứng phụ thuộc vào kết quả kiểm toán độc lập và có thời hạn hoàn trả tối đa 12 tháng. Trường hợp sau 12 tháng mà nguồn quỹ vẫn không đủ để hoàn trả, Bộ Công Thương sẽ phải phối hợp với Bộ Tài chính để báo cáo Chính phủ xem xét quyết định. Điều này cho thấy, dù có quy định chặt chẽ, bài toán giải trình 8.000 tỷ đồng vẫn cần một cơ chế giám sát liên tục, không ngừng nghỉ để đảm bảo nguồn lực quốc gia được sử dụng đúng mục đích và hiệu quả.

Hơn cả con số: Niềm tin công chúng và sức khỏe tài khóa dài hạn

Vượt xa những con số khô khan trên báo cáo tài chính, việc quản lý và giải trình khoản tạm ứng 8.000 tỷ đồng cho Quỹ Bình ổn giá xăng dầu là một phép thử quan trọng đối với niềm tin của công chúng và sức khỏe tài khóa dài hạn của quốc gia. Minh bạch thông tin không chỉ là một yêu cầu pháp lý, mà còn là nền tảng cốt lõi để xây dựng sự tín nhiệm vào Chính phủ và các chính sách kinh tế. Khi người dân có thể tiếp cận thông tin đầy đủ, rõ ràng về cách thức tiền thuế của họ được sử dụng và quản lý, họ sẽ cảm thấy được tôn trọng và có động lực hơn để tham gia giám sát, góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước. Ngược lại, bất kỳ sự thiếu minh bạch hay chậm trễ trong việc giải trình đều có thể làm xói mòn niềm tin, tạo ra sự hoài nghi và thậm chí là phản ứng tiêu cực trong xã hội. Sức khỏe tài khóa dài hạn của Việt Nam, vốn đang được duy trì khá tốt với mức nợ công thấp hơn nhiều so với ngưỡng an toàn, phụ thuộc vào việc các chính sách tài khóa phải thận trọng, hiệu quả và đáng tin cậy. Việc quản lý Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, đặc biệt là các khoản tạm ứng từ ngân sách, không chỉ dừng lại ở việc kiềm hãm đà tăng giá nhiên liệu mà còn là cơ hội để chứng minh cam kết về một nền tài chính công liêm chính, minh bạch và có trách nhiệm. Bởi lẽ, sau cùng, điều giữ được niềm tin của người dân không phải là những lời hứa trên giấy, mà là cảm nhận về một sự vận hành công bằng, hiệu quả và đáng tin cậy của cả hệ thống.