Đừng chỉ bán cái mình có: Khai phá "vùng đất" chuyển khẩu cho xuất khẩu Việt
Việt Nam đang nhập siêu, khu vực trong nước yếu thế. Khám phá 'chuyển khẩu' – chìa khóa mở khóa tiềm năng xuất khẩu mới, vượt qua rào cản để định vị lại thương mại toàn cầu.
Hiện trạng xuất nhập khẩu Việt Nam: Điểm sáng tăng trưởng và thách thức nhập siêu
Những tháng đầu năm 2026, nền kinh tế Việt Nam đã ghi nhận nhiều điểm sáng đáng khích lệ. Hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tích cực, với tổng kim ngạch đạt 445,12 tỷ USD, tăng ấn tượng 25% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 215,66 tỷ USD và nhập khẩu đạt 229,46 tỷ USD. Đây là minh chứng cho sự phục hồi mạnh mẽ của thương mại và dịch vụ, cùng với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tăng trưởng vượt bậc, đạt 24,81 tỷ USD đăng ký. Ngành công nghiệp chế biến, chế tạo vẫn là đầu tàu, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng chung. Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn rực rỡ. Cán cân thương mại đã chuyển sang nhập siêu 13,8 tỷ USD, một sự đảo chiều so với xuất siêu cùng kỳ năm trước. Đáng lo ngại hơn, khu vực kinh tế trong nước vẫn ghi nhận mức nhập siêu lớn, cho thấy sự phụ thuộc vào khối FDI và thách thức nội tại trong việc tự chủ chuỗi cung ứng. Mỹ tiếp tục là đối tác xuất khẩu lớn nhất, trong khi Trung Quốc giữ vị trí thị trường nhập khẩu hàng đầu, làm nổi bật sự mất cân đối trong cấu trúc thương mại.
Chuyển khẩu: Mảnh ghép còn thiếu trong bức tranh thương mại tỷ USD
Trong bối cảnh nhập siêu hiện hữu và sự phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài, liệu Việt Nam có đang bỏ lỡ một "mảnh ghép" quan trọng để tối ưu hóa vị thế thương mại của mình? Khái niệm "chuyển khẩu" (transit trade) chính là câu trả lời. Đây không chỉ đơn thuần là mua bán hàng hóa, mà là một chiến lược kinh doanh tinh tế, nơi thương nhân Việt Nam đóng vai trò trung gian, mua hàng từ một quốc gia và bán trực tiếp cho một quốc gia thứ ba mà không cần nhập về nước. Mô hình này mở ra cơ hội vàng để biến nhập siêu thành động lực, khi những mặt hàng Việt Nam nhập khẩu từ thị trường lớn như Trung Quốc có thể được tái xuất sang các thị trường khác, mang lại giá trị gia tăng mà không tốn kém chi phí vận chuyển hay thời gian thông quan kép. Thay vì chỉ "bán cái mình có", chuyển khẩu cho phép chúng ta "mua cái người khác có, bán cho người khác cần", tạo ra lợi nhuận từ sự chênh lệch thị trường và vai trò kết nối, dù không trực tiếp sản xuất. Đây là một con đường ít rủi ro hơn để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, bổ sung vào bức tranh xuất nhập khẩu truyền thống của Việt Nam.
Rào cản cơ chế và tư duy: Tại sao Việt Nam chưa vươn tầm trên 'bản đồ' chuyển khẩu?
Mặc dù tiềm năng của chuyển khẩu là rõ ràng, tại sao Việt Nam vẫn chưa thực sự vươn tầm trên "bản đồ" này? Rào cản không chỉ nằm ở năng lực doanh nghiệp mà còn ẩn sâu trong cơ chế và tư duy. Một trong những thách thức lớn nhất là các quy định về thanh toán và chuyển tiền ra nước ngoài. Thực tế cho thấy, việc chuyển tiền để mua hàng mà không có hồ sơ chứng minh hàng hóa nhập khẩu về Việt Nam vẫn gặp nhiều trở ngại từ phía ngân hàng, dù Ngân hàng Nhà nước đã có Thông tư hướng dẫn. Điều này cản trở doanh nghiệp Việt tận dụng các cơ hội giao dịch nhanh chóng và linh hoạt. Hơn nữa, tư duy truyền thống về xuất nhập khẩu, chỉ tập trung vào "bán cái mình có và mua cái mình cần", đã khiến nhiều doanh nghiệp bỏ qua hoặc chưa đủ năng lực để khai thác kênh chuyển khẩu. Trong khi các doanh nghiệp FDI bị hạn chế tham gia chuyển khẩu, doanh nghiệp nội địa lại chưa đủ kinh nghiệm, uy tín và mạng lưới đối tác quốc tế để thực hiện. Điều này dẫn đến việc nhiều doanh nghiệp Việt phải thành lập công ty ở nước ngoài như Singapore để thực hiện chuyển khẩu, làm mất đi nguồn thu thuế tiềm năng cho quốc gia.
Khai phá tiềm năng: Lợi ích kép từ mô hình 'mua nơi có, bán nơi cần'
Khai phá triệt để mô hình "mua nơi có, bán nơi cần" trong chuyển khẩu sẽ mang lại lợi ích kép cho kinh tế Việt Nam. Thứ nhất, nó giúp chuyển hóa nhập siêu thành cơ hội, biến lượng hàng hóa nhập khẩu lớn từ các thị trường như Trung Quốc thành nguồn hàng tiềm năng để tái xuất, gia tăng kim ngạch thương mại và tạo ra giá trị mới cho nền kinh tế. Điều này không chỉ cải thiện cán cân thương mại mà còn mở rộng thị trường cho doanh nghiệp Việt, ngay cả khi họ không trực tiếp sản xuất. Thứ hai, chuyển khẩu thúc đẩy sự phát triển của ngành logistics và các dịch vụ hỗ trợ. Các khu thương mại tự do sắp hình thành sẽ càng phát huy hiệu quả khi có chính sách thông thoáng cho hàng hóa chuyển khẩu. Hơn nữa, việc tham gia vào hoạt động chuyển khẩu đòi hỏi doanh nghiệp phải nâng cao năng lực am hiểu thị trường quốc tế, xây dựng mạng lưới đối tác rộng khắp, từ đó nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Kiến tạo tương lai: Lộ trình cho doanh nghiệp và chính sách nhà nước
Để thực sự kiến tạo một tương lai mạnh mẽ cho chuyển khẩu, cần có một lộ trình hành động đồng bộ từ cả doanh nghiệp và chính sách nhà nước. Đối với doanh nghiệp, không có cách nào khác là phải chủ động vươn ra thị trường quốc tế, không chỉ dừng lại ở việc bán hàng mà còn là học hỏi, xây dựng mối quan hệ và mở rộng kết nối để nắm bắt dòng chảy hàng hóa. Điều này đòi hỏi sự đầu tư vào nghiên cứu thị trường, phát triển năng lực đàm phán và quản lý rủi ro. Về phía nhà nước, việc "cởi trói cơ chế" là yếu tố then chốt. Cần rà soát và hoàn thiện các quy định về thanh toán quốc tế, đảm bảo sự thông thoáng và minh bạch cho hoạt động chuyển khẩu, đồng thời có thể đưa ra các điều kiện kiểm soát phù hợp như ký quỹ hoặc giới hạn mặt hàng để ngăn chặn lạm dụng. Việc cho phép và khuyến khích doanh nghiệp FDI tham gia chuyển khẩu cũng là một giải pháp cần cân nhắc, bởi họ có sẵn kinh nghiệm và mạng lưới toàn cầu. Cuối cùng, phát triển các khu thương mại tự do với chính sách ưu đãi rõ ràng cho chuyển khẩu sẽ biến Việt Nam thành một trung tâm logistics và thương mại trung chuyển chiến lược, từ đó biến nhập siêu thành cơ hội vàng cho xuất khẩu bền vững.
